Chỉ số pH trong ao nuôi tôm thường dao động và đạt giá trị cao nhất vào buổi chiều, đôi khi vượt ngưỡng an toàn (> 9.0). Việc hiểu rõ nguyên nhân pH cao là chìa khóa để quản lý chất lượng nước hiệu quả, đảm bảo môi trường sống tối ưu cho tôm.
1. Vai Trò Của Quang Hợp: Nguyên Nhân Chính Gây pH Cao
Quá trình quang hợp của thủy thực vật (chủ yếu là tảo) là nguyên nhân pH cao hàng đầu trong ao nuôi, đặc biệt là vào ban ngày.
1.1. Sự Biến Đổi Carbon Dioxit
Quá trình quang hợp sử dụng carbon dioxit (CO2) hòa tan trong nước. Khi tảo phát triển mạnh và quang hợp diễn ra với cường độ cao dưới ánh sáng mặt trời:
- Tảo hấp thụ CO2: Điều này làm giảm nồng độ CO2 (một chất tạo môi trường axit) trong nước.
- Mất cân bằng: Sự sụt giảm đột ngột của CO2 làm phá vỡ cân bằng hóa học, khiến tỷ lệ ion Hydro (H+) giảm, đẩy pH của nước tăng lên.
- Ghi nhận thực tế: pH của ao nuôi có thể tăng tới 9 hoặc hơn vào buổi chiều, nhất là ở vùng có độ dài ngày lớn.
Quá trình này giải thích lý do vì sao pH trong ao nuôi thường đạt cực đại vào khoảng sau giữa trưa và giảm dần cho đến tối.
1.2. Ảnh Hưởng Của Mật Độ Tảo
Các ao hồ có độ kiềm (tính đệm) thấp nhưng lại giàu dinh dưỡng (phú dưỡng) tạo điều kiện cho tảo phát triển mạnh. Khi tảo quá dày, sự chênh lệch giữa lượng CO2 được hấp thụ ban ngày và lượng CO2 thải ra ban đêm tăng cao, dẫn đến sự biến động pH lớn trong ngày.
2. Yếu Tố Hóa Học và Nguồn Nước Góp Phần
Bên cạnh yếu tố sinh học, thành phần hóa học của nguồn nước cũng góp phần vào việc duy trì hoặc đẩy pH lên cao.
2.1. Sự Hiện Diện của Các Chất Đệm Kiềm Mạnh
Một số nguồn nước có tính kiềm cao ngay từ đầu, hoặc chứa các khoáng chất kiềm mạnh, có thể duy trì pH ở mức cao:
- Nguồn nước kiềm: Nguồn nước có pH cao ở một số nơi là do độ tan khác nhau của Canxi Carbonat (CaCO3) và Natri Carbonat (Na2CO3). Nồng độ Carbonat có độ tan cao (tỷ lệ thuận với pH) tăng lên khiến quá trình quang hợp diễn ra mạnh.
- Nước biển: Có pH ổn định khoảng 8.0 – 8.5 do hệ đệm bicarbonate – borat và ion magie carbonate.
2.2. Kết Tủa Phosphat trong Nước Cứng
Nguyên nhân pH cao cũng ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng dinh dưỡng. Khi nước có pH cao và nguồn nước chứa nhiều canxi (cứng) thì lượng photphat bón vào sẽ bị hao hụt nhanh do kết tủa với canxi dạng Ca3(PO4)2 không tan. Điều này gián tiếp thúc đẩy sự mất cân bằng dinh dưỡng.
Kiểm soát các nguyên nhân pH cao đòi hỏi người nuôi phải theo dõi pH thường xuyên và can thiệp kịp thời bằng các biện pháp sinh học (kiểm soát tảo) hoặc hóa học (sử dụng các chất đệm axit nhẹ) để giữ pH trong ngưỡng an toàn (7.5 – 8.5).
